مِلَخْ مُخُنَّه [melakh mokhonnah] یا مِلَخِگِیْ مُخُنَّه [melakhegey mokhonnah]: نوعی ملخ با بال‌های قرمز. ازغندی‌ها به آدم کند و کسی که کارهای خویش را با معطلی انجام می‌دهد، موخُّوک [mukhkhowk]

می‌گویند. شاید واژۀ مخنه هم با موخّوک رابطۀ معنایی داشته و نام ملخ مخنّه به نوعی از ملخ‌ها با حرکات کند و آهسته داده شده باشد. به هر حال، خود واژۀ ملخ کنایه از تحقیر خوارداشت و کوچک شمردن افراد می‌باشد. ملخ مخنه کنایه از آدم بی‌دست و پاییست که در موقعیت مناسب، واکنش مناسبی بروز نمی‌دهد. ۀ خوارداشت (مانند پسرۀ بی‌ادب یا دخترۀ شلخته) در گویش ازغندی‌ها به گِیْ تبدیل شده است. هنگامی که واژۀ ملخگی مخنه به کار می‌رود، یعنی اولاً آن فرد ملخ هست و دوماً، او ملخی می‌باشد که نسبت به سایر ملخ‌ها هم در مقام پایین‌تری قرار دارد.

موخی [mookhi]: کنۀ پرندگان. با توجه به گفته‌های مردم بومی، این جاندار تا جایی که گنجایش داشته باشد، خون میزبان را مکیده و به بیشترین اندازۀ خویش می‌رسد. سپس، از تن میزبان جدا می‌گردد. پس، بی دلیل نیست برخی آدم‌ها که بیشینۀ سوء استفاده را در حق همنوعان خویش روا می‌دارند، به موخی همانند گشته‌اند. برای نمونه، گفته می‌شود: «فلان کس مثلِ موخی مِمَنَه = فلان کس مانند کنۀ پرندگان است». البته، شاید نام موخی برای شپش‌های جونده‌ای (Mallophaga) که بیشتر در میان پرهای پرندگان دیده می‌شوند، مناسب باشد.

مَُورِ زَرد [maure zard]: مورچۀ زرد. مورچه‌های زرد رنگ کوچکی که در این منطقه هستند، گازهای بسیار محکمی گرفته و جداسازی آنها از تن آدمی تنها با کندن سر ایشان شدنی است!

مور زرد کنایه از ظاهر بی‌آزار و ضعیف کسی است که می‌تواند ضربات سهمگین و جبران‌ناپذیری به دیگران بزند یا کنایه از ظاهر فریبنده و سرشت بد برخی کسان. نمونه: «ای مور زرد! = ای مورچۀ زرد! یا ای مور زرد بی صدا! = ای مورچۀ زرد صحبت مکن!».

مونْج [moonj]: نامی برای زنبورهای نیش‌زن به جز زنبور انگبین (Honeybee).

مونْجِ خِکِسْتَری [moonje khekestari]: زنبور خاکستری که در زمین لانه‌سازی نموده و بیشترین زهر را دارد. گویشوران ازغند باورمندند که هر اندازه زنبور به خاک نزدیک‌تر بوده و یا خاک بیشتری استفاده کند، زهر بیشتری دارد! نیش این زنبور سبب خاکستری و کبود شدن پیرامون جای گزش می‌گردد.

مونْجِ زَرْد [moonje zard]: زنبور زرد. لانه‌سازی این زنبورها در تنۀ درختان یا به صورت آویزان بوده و دارای زهر کمتری نسبت به مونج خکستری یا کوهی هستند⁽¹⁰⁾.

در گذشته‌های نه چندان دور (تقریباً سی سال پیش)، مونج‌های زرد وسلیۀ بازی و سرگرمی کودکان ازغندی هم بودند. بچه‌ها آنها را گرفته و نخ قرقره‌ای به کمرشان می‌بستند (مانند کاغذباد یا بادبادک و کایت). انتهای نخ همیشه در دست کودک بود و زنبوری که می‌توانست تا ارتفاع بالاتری پرواز کند، مالکش را برنده می‌ساخت. می‌دانیم زنبورها در ساعت‌های سرد بامدادی بی‌حس بوده و توانایی دفاع از خویش را ندارند، ولی جالب است کودکانی که در چنین وضعیتی با آنها روبرو می‌شدند، جنسیت زنبور را ماده می‌پنداشتند! یادآوری می‌گردد که تنها زنبورهای ماده دارای نیش (تخمریز تغییر شکل یافته) هستند.

مونْجِ کوهی [moonje koohi] = زنبور کوهی: نامی برای زنبورهای درشت (Hornets) که کندوهای خویش را با لعاب و خاک می‌سازند⁽¹¹⁾.

گُویْ گُلُّونُک [gooy gollonok] = گُه‌غلتان: سوسک سرگین غلتان (گونه‌های زیرتیرۀ Scarabaeinae).

این نام کنایه از انسان بیعرضه است. برای نمونه، گفته می‌شود که تو اندازۀ یک گوی گلونک هم نمی‌توانی کار کنی.

لاس [las]: ابریشم بدل و بدردنخوری که به مثابه بستر پیله است. در واقع، کرم ابریشم بالغ ابتدا تارهای نازکی را در محل زندگی خویش تنیده و بر روی آن استقرار می‌یابد. سپس، تنیدن پیله آغاز می‌شود. این تارهای نازک و اولیه لاس نام دارند. کارواژۀ لاس چِنْدَن [las chendan] (= لاس چیدن) نیز به همین رفتار اشاره می‌نماید.

در ادبیات امروزی کارواژۀ لاس زدن برای توصیف گفتگوهای غیرضروری و طولانی (بیشتر میان زنان و مردان جوان) کاربرد دارد، ولی ارتباط آن با لاس بر نگارنده روشن نیست.

مارْسَر [marsar] = سرِ مار: مرحله‌ای از زندگی کنه‌های دامی (Ticks) که بیشترین خونخواری را انجام داده و بسیار بزرگ می‌شوند.

مِگَسْ وینْگَسَه [megas vingasa] یا مِگَسْ دینْگَسَه [megas dingasa]: مگسی سبز رنگ و درشت از تیرۀ Calliphoridae که بیشتر در جاهایی مانند توالت و زباله‌دانی یافت شده و خود یا خویشاوندانش را در نوشتار مادربزرگ کخ‌شناسی فرهنگی با نام مِگَسْ راهی [megas rahi] شناسانده‌ایم⁽⁸⁾.

کِرِ مِلَخ [kere melakh] یا کِرِگِیْ مِلَخْ [keregey melakh] = ک.ی.ر ملخ: کنایه از آدم بیکار و بیعار یا فرد بی‌دست و پایی که کاری از وی برنمی‌آید. معنای دیگری از این اصطلاح در نوشتار مادربزرگ کخ‌شناسی فرهنگی آورده شده است.

کِوِشدوز [keveshdooz]: کفشدوزک⁽⁴⁾.

گال [gal]: عنکبوت.

گُشخِزوک [goshkhezook] = گوشخیزک: صدپا سدپا (Cenipede) یا گونه‌ای از ردۀ Chilopoda که مردمان عادی اغلب نام هزارپا را بر آن می‌نهند⁽⁵⁾.

گو رِواح [goo reva] = گُهِ روباه: الاکلنگ که کخ‌شناسان ایرانی آن را بیشتر با نام‌های شیخک یا آخوندک می‌شناسانند⁽⁶⁾.

گُویْ خُدا [goy khoda] = گاوِ خدا: خرخاکی. گوی خداها یا همان خرخداها بی‌آزار بوده و زمین را شخم می‌زنند. بنابراین، مردم بومی آنان را دوست داشته و از حضورشان در خاک پشتیبانی می‌نمایند⁽⁷⁾.

شُبوش [shoboosh]: شپش. این کخ کنایه از بی‌چیزی، تهیدستی یا کیسه تهی بودن است. برای نمونه، گفته می‌شود تو که شبوش نِدِری [to ke shoboosh nederi] (=

تو که شپش نداری) یا شُبوشْ دِ کیسَنِشْ نِموجولَّه [shoboosh de kesanesh nemoojoollah] (= شپش در جیبش تکان نمی‌خورَد).

عُمَرْ چُسُّک [omar chossok]= عمر چسوک: سن بدبو (Stink bug)⁽³⁾.

کُخِ پِیْ پِلاسی [kokhe pei pelasi] یا کُخْ زیرْ پِلاسی [kokh zir pelasi]: کخی زرد یا سبز رنگ با سر سیاه که در زیر پلاس زندگی می‌کند. شاید این نام به کخ‌های آرایۀ دم‌ریشکداران (Thysanura) اشاره داشته باشد. در هر حال، کخ زیر پلاسی کنایه از کسی است که در بستر بیماری می‌افتد.

کُخْ گیلی [kokh gili]: کرم خاکی. ازغندی‌ها از سودمندی کخ گیلی‌ها آگاهی داشته و به حضورشان در خاک باغچه علاقه‌مندند.

.

تویْ دِرْسو [tooy dersoo] = توت‌رسان: زنجره‌های سبز رنگی که در شهرستان‌های پیرامونی با نام چَز [chaz]

نیز شناخته شده و پس از جداسازی بال‌ها به صورت زنده، سرخ کرده یا کبابی خورده می‌شوند. چون بیشترین فراوانی و آوازخوانی این کخ‌ها در طبیعت همزمان با رسیدن میوۀ توت می‌باشد، نام توی درسو بر آنان نهاده شده است.

خَرْخُدا [kharkhoda]: خرخاکی.

خِرْمور [khermour] = خَرْمور: مورچۀ بزرگ یا کارگران درشت مورچه‌ها (Major workers).

خوبَه دِگَه! از اینا دَرْ ک.و.نِ پِشَه خِیلیَه [khobah degah! az ina dar koone pasha kheiliah] = بس است! از این زخم‌ها در انتهای تن پشه زیاد است. اگر کسی دچار زخم و جراحت جزئی شود ولی آه و نالۀ زیادی راه بیندازد، می‌گویند: خوبه ... . برای درک این زبانزد باید به اندازۀ خود پشه و ک.و.ن.ش اندیشید.

دِرَخْتِ آغالْ پیشَه [derakhte aghal pishah] = درخت لانۀ پشه: درخت نارون. گال‌هایی (Galls) که در اثر فعالیت شتۀ ریشۀ گندمیان Tetraneura ulmi (Linnaeus) روی برگ‌های نارون ایجاد می‌شود و احتمالاً فراوانی زیاد کخ‌های پرواز کننده در پیرامون این درخت سبب شده است تا نام آغال پشه بدان داده شود⁽²⁾.

زبانزد مثل درخت آغال پیشه [mesle derakhte aghal pishah] (= مانند درخت نارون) بر پایۀ همین باورها و کنایه از جمعیت زیادی است که از یک جا بیرون می‌آیند. برای نمونه، اگر تعداد زیادی کودک از یک خانه بیرون آیند، گفته می‌شود: «اِیْ نَنَه! مِثلِ دِرختِ آغالْ پیشه مِمَنَه = ای مادر! مانند درخت نارون است».

دِلْمَک [delmak]: عنکبوت‌هایی با اندازۀ کوچک، کمر باریک، سر و ته چاق و توانایی جهش (به جای تنیدن تار) که بیشتر در میان خوشه‌های انگور دیده می‌شوند. مردمان ازغند تأکید می‌کنند پیش از خوردن انگور آن را شستشو دهیم تا مبادا دلمک داشته باشد. بنابراین، شاید این واژه نام شایسته‌ای برای گونه‌های تیرۀ Salticidae باشد.

دوو تا کِیکْ اَزْ یَکْ شُبوشْ اِضافَه [doo ta keik az yak shoboosh ezafah] = دو عدد کک بر یک شپش برتری می‌یابند. این زبانزد به طور غیرمستقیم با اندازۀ کوچک یا ضعف کک‌ها (fleas) و بزرگی یا تنومندی شپش‌ها (lice) ارتباط داشته و یعنی، اگر دو انسان ضعیف با یکدیگر متحد همبسته شوند، بر یک فرد قلدر برتری خواهند یافت.

دوو نِشَه [doo neshah] = دو نیشی: گوشخیزک (Earwig) که به ردۀ پوست‌بالان (Dermaptera) تعلق دارد. نام دوو نشه برگرفته از دو دنبالۀ چنگال‌مانند (Forceps-like cerci) است که در انتهای تن این کخ دیده می‌شود.

.

اَشْتورْزَن [ashtoorzan]: شترزنک یا رتیل. بومیان باور دارند که نیش این جانور می‌تواند شتر را بکشد؛ چه برسد به انسان! مردمان توس‌آنجلس نیز شدت کشندگی زهر شترزنک را به اندازه‌ای می‌دانند که اگر کسی را شترزنک بگزد، مرگش حتمی است. به بیان بهتر، خود شترزنک به سوی گورستان دویده و رسیدن جنازۀ بیمار را انتظار می‌کشد!

تصویر بالا نمایی از سطوح پشتی و شکمی یک شترزنک را نشان می‌دهد که در آنها اندام‌های دهانی به خوبی نمایان هستند⁽¹⁾.

اَوْریشُم [aurishom]: ابریشم

بِرْق‌بور [berghboor] = برق‌بُر: آبدزدک. برق به محل‌های انشعاب آب از جوی اصلی گفته می‌شود. در گذشته برای هدایت آب جلوی برق‌های اضافی را گل و شن و سنگ می‌ریختند تا آب به زمین‌های مجاور وارد نشود. امروز بیشتر آبراهه‌ها از نوع کانال‌های سیمانی یا بتونی بوده و به یک دریچۀ آهنی برای هدایت آب مجهز هستند. چون کخ یاد شده در زیر شن و خاک پنهان و باعث ایجاد سوراخ و از بین رفتن برق بوده، برق‌بور نام گرفته است.

زبان کخ‌شناختی روستای ارغند این مطالب که در باره کخ های ازغند است با اجازه آقا سعید حیدری که شاید همشهری ازغندی باشند واین مایه افتخار ما ازغندی هاست برای اطلاعات پیشتر همشهریهای ازغندی در سایت گذاشتیم با اجازه درضمن هرگونه اطلاعی از هرگونه حشره وکخ دارید خیلی خوشحال خواهند شد آقای حیدری که بادرس سایت ارسال کنید ویاتلفن همراهشان09151003828

ازغند یکی از روستاهای بزرگ تربت حیدریه می‌باشد که بر اساس تقسیمات جدید پایۀ بخش‌بندی‌های تازۀ کشوری در بخش شادمهر از شهرستان مه‌ولات و استان خراسان رضوی قرار دارد. نوشتار کنونی که برایند رهنمودگذاری‌ها (Leave comment)، گفتگوها و دیدار نویسندۀ وب‌نوشت میتوانیم با نگارنده است، انواع کخنامگان (Insect names) و بازی‌ها، باورها، واژگان، کارواژه‌ها یا زبانزدهای کخ‌پایه (Insect-based games,     وهمچنین از همه دوستان که ازین مطالب بهره میگیرند خواهشمندم هرگونه اطلاعی ازکخ ها و  beliefs, words, verbs or proverbs) را در بر گرفته و به دوستداران زبان و فرهنگ و ادب پارسی پیشکش می‌شود: