گویش مردم ازغند  :

لهجه مردم خراسان مرکزی کم و بیش یکسان بوده وهمان فارسی اصیل دَری است . که در شهرهای نیشابور و سبزوار این لهجه اصیلتر ، بکرتر و اصطلاحا ٌ غلیظتر دیده میشود . لهجه و گویش ازغند ، نزدیکی و اشتراک عجیبی با لهجه شهرهای مذکور دارد ، با همان اصالت و غلظت .

در انتهای هر یک از جلدهای رمان « کلیدر » ( شاهکار جاودان محمود دولت آبادی ، که  داستان یاغی گری گل محمد و برادرانش را  با هنرمندی بسیار دستمایه رُمانش قرار داده ، تا فرهنگ و زبان و اندیشه این مرزوبوم به ویژه خراسان مرکزی را به جهانیان بشناساند . )  لغات محلی بسیاری آورده شده ، که تماما ٌ در ازغند با همان معانی  کاربرد دارد .

ما تصمیم داریم ، در این سایت ، لغات ، اصطلاحات و ضرب المثل های محلی را تا حد امکان به کمک دیگر همشهریان عزیز بیاوریم . تا هم ادای دِینی برای زنده ماندن لهجه زادگاهمان داشته باشیم . و دلیل  مهمتر اینکه ممکن است ، بعضی از این لغات انحصارا ٌ در ازغند استفاده شوند . که از نظر زبانشناسان این لغات ارزش فوق العاده ای دارد .

در اینجا نظر آقای عبدالله نجف زاده که از روشنفکران و فرهیختگان ازغند به شمار میروند را می آوریم . ایشان معتقد است ، اصطلاح «  قُل لُّو » (  ظرفی است  ، که در آن چوپانان و کشاورزان در باغ و صحرا آب جوش آورده و چای دم میکنند . ) که اشاره به قُلقُل آب دارد ، لغتی کاملا ازغندی و جدید است و در جای دیگری استفاده نمیشود .

از این لغات و اصطلاحات انحصاری ممکن است ، باز هم در گویش و لهجه ازغندی وجود داشته باشد ، که وظیفه یکایک ماست تا آنها را کشف و به دیگران معرفی  نماییم .

در اینجا برای شروع و آغاز این اقدام ارزشمند به ترتیب الفبا لغات زیر را می آوریم . البته ممکن است ، این لیست دارای اشتباهاتی ، چه در خود لغت و چه در معنی آن باشد . که انتظار داریم شما عزیزان این اشتباهات را گوشزد کرده ، تا با بررسی دوباره نسبت به تصحیح  آنها اقدام شود .  

(و )
وَرزِمی----------بر زمین----------------ورلیک--------------چمپاتمه نشستن
ورپتیخ----------موها سیخ شده-------ور مَلِیه-------------فرارزن از خانه
ورجِکیه—-------پریدن-------------------ور تیزیه-------------قهر کرده
ور قُلُمبیه-------آماس کرده-------------ورهم مَلِیه---------ناراحت بودن
ورسر حضور-—سرحال----------------- وَشُر----------------شوراندن
ور مُخت--------بر عهده-----------------وَ--------------------حرف تعجب
وَخِز-------------بر خیز-------------------وَنگ----------------صدا
(ه)
هَمالگی-------الان----------------------هَ ، هُ ،---------------بلی ، تعجب
هن هن-------صدای نفس-------------هَو------------------حرارت
هُق-----------صدای گریه--------------هُک-----------------حرف تعجب
هُو------------های---------------------هُف -----------------صدای نوشیدن
هَمالا---------الان----------------------هُونَه----------------اشاره بدور
هَلیک--------نوعی نشستن----------هینج---------------علامتی به الاغ
هَنِه---------جواب بده------------------هَل هَل------------حالتی در سگ
هِر هِر-------صدای خنده--------------هش----------------اعلانی به الاغ
یاه-----------چوب بلند------------------یَخَه-----------------یقه

(م)
مُجُورک—----صدای ریز--------------مَجَوَه------------------می جَوَد
مِجرِی--------صندوقچه--------------موج مَعَه--------------سینی بزرگ
مُقراض-------قیچی-----------------مَه----------------------بگیر
مُ-------------من---------------------مَچَه--------------------ماده
مَیُم----------میخواهم--------------مَیی--------------------می خواهی
مَیَه----------می خواهد-------------مَیِم--------------------می خواهیم
مَیِن---------می خواهید------------مَیَن---------------------می خواهند
مونج--------زنبور--------------------موک---------------------مُک
موخ موخه--وادارشدن------------- مول مولی---------------نوعی زردالو
موتک---—جز ولز------------------مَتَوَه---------------------می تابد
مَسَوَه------ساییدن-----------------مُنُک--------------------دیر فهم
مخطی--—عهده--------------------مَزَق--------------------قورباغه
مَسکَه-----کره----------------------مُشُوره-----------------ماسوره
مُسُک---—دیر حاضری-------------مَحَرا--------------------نخود لوبیای پخته
مُلُومبَه—--تکان می خوره----------مُجُومبَه----------------جنبش داره
مُتُمبَه—---ریزش آوار---------------مُلُوچَه------------------میک زدن
مُکُتَه-------تکان بعد از گریه------—مُقُلَه------------------می جوشد
مَکَنَه-------کندن از جا--------------مُکُوَه-------------------کوبیدن
مَشَلَه-----داس---------------------مَلَه--------------------ماله
مولک------عدس مخصوص---------میل رَفتُم--------------ترسیدم
مُنُم--------انجام میدهم ----------مُرُم--------------------میروم
مُتُم--------میدهم-----------------مُگُم--------------------میگویم
مِیُم--------می آیم-----------------مُقُم-------------------موسیقی
مَکُو--------آلتی در فرت بافی---—مُورمُور----------------درد کم در بدن

(ن)
نکبت-------بد طالع----------------نکبت----------------توهین ، فحش
نک--------گاز زدن-----------------نَماشُم--------------سرشب
نُخ ریش—غذایی بانان------------نیم زَی--------------نامزد
نیم تنه—-کت---------------------نیم چه--------------بشقاب
نیزم------مِه--------------------- نهلی ----------------تشک
نهلی چه—تُشک کوچک---------نَحق-----------------بزرگ
نِمه---نه ، خیر--------------------نَمَیُوم---------------نمی خواهم
نَمَیی-—نمی خواهی------------نَمَیَه----------------نمی خواهد
نَمَیِم-----نمی خواهیم-----------نَمَییِن---------------نمی خواهید
نَمَیَن-----نمی خواهند------------نهری--------------صبحانه
نُو--------نان-----------------------نِه-------------------نه
نُو-------چوب شیار داربرای آب---نو جوک------------نوعی علف
نسق---سختی-------------------نخل---------------چهار چوبی آذین کرده درعاشورا
نُچ-------نه-----------------------نَشوی--------------کثیف
نِیَه------نیست-------------------نَفلَه----------------خراب
نِخَی-—نه

(ل) : لی لی----کوچک---------لف لف--------------------حرف زیادی
لامپا—چراغ نفتی----------------لوک------------------------------زخم
لوکه—جمع شده-----------------لومبه---------------------------کلفت
لوک—شتر نر---------لَو---لب---لِو---------------------علفی مخصوص
لُو--اصطلاحی درتیله بازی----—لوم -------------------------------تکان
لِر—آب دهان---------------------لچ -------------------------------خیس
لِت—بهم زدن--------------------لَت---------------------------------کتک
لِس—لیس-----------------------لَش--------------------------------تنبل
لم بور—تکان---------------------لگو------------------ظرف شکسته آب
لک لکی---چرخ ریس قدیمی---لِفن---------------- بند شلوار در قدیم
لوخ---علف بشکل نی توی آب—لِقه-----------------چاقوی بی دسته
لَته—پارچه کهنه-----------------لَغره--------------------------------لاغر
لَمشت---کثیف------------------لَشه-----------------------از کار افتاده
لیم---حیله-----------------------لَشخار---------------------------عقاب
لَق لَوو---ماهی تابه-------------لون جه--------------------اصرار در کار
لوش---لجن توی آب-----------—لن دُهور-------------------بی سر وپا
لُفچُک—لب بزرگ----------------لَخه-----------------------از کار افتاده
لَکنده—از کار افتاده--------------لَوز-----------------------قطعه خوراک
لَقی---لگد-----------------------لُق لُق----------------------صدای آب
لَفچ---لب------------------------لَق--------------------------------لخت
لَقوَه---لرز------------------------لَچَک--------------------------روسری

این گویش ها که در ازغندهم متداول است آقای منصوری مدیرسایت حصار در سایتشان نوشته که با اجازه ایشان ماهم درج کردیم .

1 – تُلُپّسْتْ = صداي افتادن سنگ به آب

2 – جِرقَّسْتْْ = صداي شكستن ساخه درخت يا چوب خشك

3 – خِشّسْتْ = صداي كه از كشيدن چيزي بر روي زمين بر آيد

4 – شَرِقِّسْتْ = صداي زدن سيلي و مانند آن

5 – قِینْگَسْتْ = صداي رها شدن ناگهاني تير

6 – گُرَّسْتْ = صداي بخاري و شعله ناگهاني آتش

7 – وَقَّسْتْ = صداي ناگهاني سگ

8 – شُلُپََّسْتْ = صداي بلند و ناگهاني افتادن چيزي در آب

9 – كُپَّسْتْ = صداي فرو افتادن كلوخ و مانند آن

10 – هُك هُك = صداي گريه اي كه در گلو پيچيده است

11 – عَرَّسْتْ = صداي بلند الاغ و به گريه ناگهاني با حالت تمسخر نيز گويند

12 – فِشَّسْتْ = صداي مار و يا بيرون آمدن آب بيني

13 - شُرَّست = صدای آب که ناگهانی ریخته شود(*)

۱۴ - تِرّست = صداي خروج ناگهانی گاز از مخزن و همچنین صدای موتورهای ایژ قدیمی

۱۵ - حُقست = بیرون امدن اب و غذا از گلو (استفراغ)

۱۶ -تلمبست = افتادن دیوارو یا سقف خانه

۱۷ - هوررست = ریختن میوه از درخت

گاش___طویله
گب مزو ___صحبت نکن( نوعی اعتراض)
گورو___زمین آماده برای شخم زدن(پس از بسار)
گوره چرو___گاوچران
گروهنه___نخ یاپشم جمع شده بصورت توپ
گوربه___گربه
گیله___شکایت
گلوره___گرد
گول موشت___مشت گره شده